WSzW RzeszówBIP
WKU lista WKU Jarosław WKU Jasło WKU Mielec WKU Nisko WKU Rzeszow WKU Sanok
1944-1956
Środa, 21 lutego 2018 r.

Rejonowe Komendy Uzupełnień w latach 1944-1956.

 

Historia wojska w Rzeszowie po II wojnie światowej, to nie tylko dzieje poszczególnych jednostek związanych z tym miastem. Wkrótce po zajęciu obszarów polskich przez Armię Czerwoną, przystąpiono do organizacji administracji wojskowej, mającej na celu przeprowadzenie mobilizacji mężczyzn w wieku poborowym do tworzonych z rozmachem polskich oddziałów.
Organizowanie terenowego aparatu mobilizacji i uzupełnień Ludowego Wojska Polskiego, w okresie zbliżania się jednostek armii polskiej do własnego terytorium państwowego, stało się niezwykle ważne. Sprawą tą interesowało się szczególnie kierownictwo Głównego Sztabu Formowania Armii Polskiej w ZSRR. Wynikiem prac przygotowawczych były wydane w czerwcu 1944 r. etaty oraz instrukcje o celach, zadaniach i strukturze organizacyjnej tymczasowych ogniw tegoż aparatu: Powiatowych Komend Uzupełnień, Wojskowych Komisji Ewidencyjno-Poborowych i Komend Etatowych1.

 

Chociaż generalna reorganizacja centralnego aparatu mobilizacji i uzupełnień, polegająca na likwidacji Głównego Sztabu Formowania oraz utworzeniu Szefostwa Mobilizacji i Formowania, zahamowała rozwój mobilizacyjnego aparatu wykonawczego w przewidzianej formie, to jednak zasadnicza koncepcja organizacyjna przetrwała. W zmienionej nieco postaci przybrała kształty realne po ukazaniu się dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 15 VIII 1944 r. o częściowej mobilizacji i rejestracji do służby wojskowej2.

 

Kierownik Resortu Obrony Narodowej w porozumieniu z kierownikiem Resortu Administracji Publicznej, zarządził utworzenie siedemnastu rejonowych komend uzupełnień3 na terenie czterech województw: lubelskiego (6 RKU), białostockiego (3 RKU), rzeszowskiego (4 RKU) i warszawskiego (4 RKU). Zasięgiem terytorialnym obejmowały one 44 powiaty, od dwu do czterech powiatów każda.

 

W początkowym okresie swej działalności Rejonowe Komendy Uzupełnień podlegały bezpośrednio Szefostwu Mobilizacji i Formowania, przemianowanemu w październiku 1944 r. na Szefostwo Mobilizacji i Uzupełnień. Z chwilą sformowania Ministerstwa Obrony Narodowej, tj. od kwietnia 1945 r. instytucją naczelną dla Rejonowych Komend Uzupełnień stał się Departament Mobilizacji i Uzupełnień MON, powstały w wyniku przeorganizowania Szefostwa Mobilizacji i Uzupełnień4. W tym też czasie pojawiły się nowe ogniwa pośrednie – okręgi wojskowe. Sprawowały one nadzór nie tylko nad komendami, ale również inspirowały ich pracę. Pieczę nad prawidłowym funkcjonowaniem Rejonowych Komend Uzupełnień sprawowała także Naczelna Prokuratura Wojskowa poprzez prokuratorów armii, dywizji i garnizonów5. Po wyzwoleniu Rzeszowa rozporządzeniem kierownika Resortu Obrony Narodowej z dnia 15 VIII 1944 r. o częściowej mobilizacji i rejestracji ludności zdolnej do służby wojskowej, odtworzono w Rzeszowie Rejonową Komendę Uzupełnień z siedzibą przy ul. Batorego 20, z zadaniem uzupełnienia sił zbrojnych w oparciu o zasoby miejscowe powiatów: rzeszowskiego, brzozowskiego, krośnieńskiego i części dębickiego (Ropczyce). Pierwszym komendantem powstałej wówczas Rejonowej Komendy Uzupełnień został kpt. Franciszek Połączka.

 

Głównym zadaniem Rejonowej Komendy Uzupełnień w Rzeszowie było dokonanie poboru oraz krótkotrwałe przeszkolenie poborowych w pułkach zapasowych na potrzeby uzupełniania jednostek frontowych, głównie dla potrzeb 10. Sudeckiej DP i później dla 9. Drezdeńskiej DP, dyslokowanych na terenie Rzeszowszczyzny6. Rozkazem organizacyjnym nr 23/Org z dnia 1 II 1945 r. w sprawie organizacji na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej siedmiu okręgów Wojskowych, wszystkie Rejonowe Komendy Wojskowe województwa rzeszowskiego, zostały podporządkowane Dowódcy VII Okręgu Wojskowego w Lublinie o następującym zasięgu terytorialnym: dzisiejsze powiaty rzeszowski, łańcucki, leżajski i strzyżowski. Organizacja terenowego aparatu mobilizacji i uzupełnień została oparta na wzorach okresu przedwojennego.

 

Struktura organizacyjna nowo powstałych Rejonowych Komend Uzupełnień przedstawiała się następująco: komenda, referat mobilizacyjny, referat poborowy, referat przysposobienia wojskowego, referat gospodarczy, lekarz, kuchnia, pluton ochrony (żandarmerii). Łącznie 15 oficerów, 4 podoficerów, 13 szeregowych i 10 pracowników cywilnych. W każdej z Rejonowych Komend Uzupełnień sformowano dwie lub trzy Komisje Poborowe.

 

W 1944 r. największym problemem był brak spisów mężczyzn, a co za tym idzie, problemy z prowadzeniem kwalifikacji do służby wojskowej oraz z prowadzeniem poboru. Dlatego też w tym roku wcielanie do wojska przyniosło słabe efekty. W 1945 r. sytuacja nieco się poprawiła, jednak wciąż istniały trudności, nie tyle z prowadzeniem samego poboru, ile z przygotowywaniem list poszczególnych roczników poborowych. Wynikało to ze zniszczenia w czasie wojny ksiąg metrykalnych. Niejednokrotnie niechęć wobec władzy powodowała, że ukrywano dokumenty w poszczególnych parafiach czy urzędach. Ponadto ogromna migracja ludności wiązała się z tym, że nawet istniejące spisy często były nieaktualne. Na tle okolicznych powiatów, Rzeszów prezentował się bardzo dobrze. Odsetek zgłaszających się do rejestracji był procentowo dużo większy niż w okolicznych powiatach. Dopiero w 1947 r. udało się przeprowadzić proces wcielenia do wojska w oparciu o procedury pokojowe, a nie przez komisje czysto wojskowe. Co ciekawe, jako element zachęcający do stawiania się do rejestracji przed komisje poborowe, przygotowywano obficie zaopatrzony darmowy bufet. Wobec dużych braków na rynku, stanowiło to istotnie dużą zachętę i liczba stawiających się w 1949 r. była już bliska 100%. W ramach komend zorganizowano ponadto Powiatowe Komisje Poborowe Koni, których zadaniem było przeprowadzenie mobilizacji klasyfikowanych koni oraz wozów i uprzęży, nadających się do użytku wojskowego7.

 

Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 16 VIII 1948 r. w sprawie terytorialnego podziału państwa na 130 rejonów uzupełnień, spowodowało zmiany organizacyjne Rejonowych Komend Uzupełnień Rzeszów, której przyporządkowano trzy powiaty: rzeszowski, strzyżowski i kolbuszowski. W związku z likwidacją Lubelskiego Okręgu Wojskowego, Rejonowe Komendy Uzupełnień zostały podporządkowane pod Dowództwo V Okręgu Wojskowego w Krakowie. Strukturalnie zgodnie z Rozkazem nr 0271 z dnia 29 XI 1948 r., podlegały kontroli Departamentu Poboru i Uzupełnień Dowódcy Wojsk Lądowych. Pierwsza powojenna Ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym z dnia 4 II 1950 r., unormowała czas służby wojskowej w warunkach pokojowych. Nową kategorią była również terytorialna służba wojskowa odbywana okresowo w ciągu czterech lat. Służbę terytorialną można było po pierwszym roku odbywać w Rejonowej Komendzie Uzupełnień.

 

Celem mniejszego obciążenia okręgów wojskowych sprawami poboru i uzupełnień, Minister Obrony Narodowej zarządzeniem nr 76 z dnia 17 XII 1951 r. utworzył 11 Wojskowych Komend Wojewódzkich Uzupełnień, w tym w Rzeszowie dla województw rzeszowskiego i kieleckiego. Rejonowe Komendy Uzupełnień przemianowano na Rejonowe Komendy Wojskowe. W 1953 r. Minister Obrony Narodowej zarządzeniem nr 37 z dnia 3 IV, zmienił zasięg terytorialny Wojskowej Komendy Wojewódzkiej w Rzeszowie tylko do województwa rzeszowskiego. Jednocześnie zarządzeniem nr 105 Ministra Obrony Narodowej z dnia 24 XII 1953 r. zmieniono zasięg terytorialny Wojskowych Komend Rejonowych tworząc Komendę Rzeszów-Miasto.

 

W kolejnych latach w wyniku zmiany doktryny obronnej PRL, Wojskowa Komenda Wojewódzka stała się zalążkiem Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Rzeszowie, a Wojskowa Komenda Rejonowa Rzeszów została przeorganizowana na Powiatową Komendą Uzupełnień Rzeszów.

 


1 CAW, 368-III-11, k. 3-8.

2 Dz.U. 1944, nr 1, poz. 2; W. Jurgielewicz, Organizacja ludowego Wojska Polskiego (22 lipca 1944 – 9 maja 1945). Warszawa 1968, s. 130-131.

3 CAW, III-1-303, k. 4; Pierwsze Rejonowe Komendy Uzupełnień zostały sformowane na podstawie rozkazu NDWP nr 7 z dnia 18.08.1944 r.

4 Problem zmian organizacyjnych szerzej omawiają: W. Jurgielewicz, Organizacja ludowego Wojska Polskiego..., s. 117-118; W. Romanowski, Organizacja i działalność aparatu mobilizacyjnego LWP w latach 1943-1945 w świetle źródeł archiwalnych. „Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej”. R. 1969, nr 1, s. 142 i nast.

5 Dekret PKWN z dnia 15 VIII 1944 r. o częściowej mobilizacji i rejestracji ludności do służby wojskowej. Dz.U. 1944, nr 2, poz. 5.

6 Cz. Krawiec, 2 zapasowy pułk piechoty Rzeszów. Rzeszów 1997, s. 29.

7 Cz. Krawiec, 2 zapasowy pułk piechoty…, s. 29.